W Tarnowskich Górach, nieopodal Katowic, można zejść 40 metrów pod ziemię i przepłynąć łodzią przez fragmenty kopalni, która kilka wieków temu dostarczała srebro aż do Chin. Zabytkowa Kopalnia Srebra to jedyna w Polsce podziemna trasa turystyczna prowadząca przez autentyczne wyrobiska dawnej kopalni kruszców srebronośnych. Od 2017 roku obiekt widnieje na liście UNESCO.

To nie jest kolejne muzeum z gablotami i opisami pod szkłem. Tutaj zakłada się kask, zjeżdża windą w głąb ziemi i idzie przez prawdziwe chodniki górnicze, gdzie setki lat temu pracowali ludzie wydobywający rudy srebra i ołowiu. Temperatura przez cały rok wynosi około 10 stopni, więc kurtkę warto wziąć nawet w środku lata.

Historia kopalni srebra w Tarnowskich Górach

Odkrycie złóż srebra w XVI wieku zmieniło tę okolicę nie do poznania. Tam gdzie wcześniej były wioski, powstało prężne górnicze miasto. Największy rozkwit przyszedł jednak w XVIII i XIX wieku, kiedy otwarto kopalnię Fryderyk i zainstalowano pierwszą na Górnym Śląsku maszynę parową – w 1788 roku. Służyła do odwadniania wyrobisk, co pozwoliło sięgać po głębsze pokłady rud.

Srebro z Tarnowskich Gór trafiało do Chin na produkcję monet. Z kolei cynk wydobywany tu w XIX wieku stanowił niemal połowę światowego zapotrzebowania na ten surowiec. Kopalnia Fryderyk działała do 1911 roku, a potem przez dekady podziemia stały puste. Dopiero w 1976 roku udostępniono je turystom, tworząc unikalną trasę zwiedzania.

Pod Tarnowskimi Górami kryje się podziemny labirynt o łącznej długości około 150 kilometrów – wyrobiska, korytarze, komory i sztolnie odwadniające wykute w triasowych dolomitach i wapieniach.

Co zobaczysz w podziemiach kopalni

Zwiedzanie zaczyna się w budynku nadszybia, gdzie mieści się multimedialna wystawa o historii górnictwa w regionie. Można tu zobaczyć dawne narzędzia górnicze, lampy, kubły do wydobywania urobku, a nawet górniczą przenośną toaletę. Jest też model pierwszej maszyny parowej zainstalowanej na tych terenach. Przed zejściem w dół wyświetlany jest krótki film – dla dzieci przygotowano animowaną bajkę o Janku Rybce, chłopie z Tarnowic, który odkrył tutejsze złoża.

Potem przychodzi moment zjazdu windą na głębokość 40,5 metra. Trasa turystyczna ma kształt trójkąta i łączy trzy zabytkowe szyby: Anioł, Żmija i Szczęść Boże. Całość liczy 1740 metrów, z czego prawie 300 metrów trzeba pokonać łodzią po podziemnym chodnigu wodnym. Głębokość koryta to około 80 centymetrów, więc przeprawa jest bezpieczna, choć robi wrażenie.

W podziemiach udźwiękowiono autentyczne odgłosy pracy górników – słychać stukot narzędzi, jadące wózki, roboty strzałowe. Przewodnik pokazuje XVIII i XIX-wieczne przodki górnicze, dawne stanowiska pracy, tłumaczy jak wyglądało wydobycie. Można zobaczyć dwie żyły galeny – rudy ołowiu z domieszką srebra. Samo złoże zostało już wybrane, ale te fragmenty pozostawiono jako świadectwo.

Po drodze mijają się trzy komory o powierzchni od 500 do 2000 metrów kwadratowych. Jedna z nich, zwana Niską, ma zaledwie metr wysokości – trzeba się schylić, żeby przez nią przejść. Jest też Źródełko z krystalicznie czystą wodą. Cała trasa zajmuje około półtorej godziny.

Skansen maszyn parowych i mała kolejka

Tuż przy budynku kopalni stoi bezpłatnie dostępny skansen maszyn parowych. Zgromadzono tu walec drogowy, dźwig kolejowy, lokomobile, parowozy, pompy parowe i maszyny wyciągowe – wszystko to sprzęt, który kiedyś napędzał przemysł na Górnym Śląsku. Lokalizacja nie jest przypadkowa – to właśnie wprowadzenie techniki parowej w XIX wieku dało impuls do dynamicznego rozwoju tarnogórskiego górnictwa.

Dla dzieci działa Mała Kolejka Skansenowa – 500-metrowa trasa wokół skansenu. Przejażdżka miniaturową kolejką między zabytkowymi maszynami to przyjemne urozmaicenie wizyty, zwłaszcza dla młodszych zwiedzających.

W 2004 roku podziemia Zabytkowej Kopalni Srebra i Sztolnia Czarnego Pstrąga zostały uznane za pomnik historii. Trzynaście lat później, w lipcu 2017 roku, obiekt trafił na listę UNESCO jako część wpisu obejmującego 28 obiektów pogórniczych w Tarnowskich Górach, Bytomiu i Zbrosławicach.

Dla kogo jest ta atrakcja

Kopalnia sprawdzi się jako wycieczka dla całej rodziny. Dzieci fascynuje zejście pod ziemię i przeprawa łodzią, dorośli docenią historyczny kontekst i autentyczność miejsca. Trasa jest przystosowana dla osób z niepełnosprawnościami ruchowymi – są podjazdy, windy, można wypożyczyć wózek inwalidzki.

Miłośnicy historii techniki i przemysłu znajdą tu mnóstwo materiału do przemyśleń. Ale nie trzeba być specjalistą, żeby docenić skalę przedsięwzięcia i wyobrazić sobie, jak wyglądała praca górników w XVIII czy XIX wieku. Przewodnicy potrafią opowiadać przystępnie, dostosowując narrację do wieku zwiedzających.

Warto pamiętać o ciepłym ubraniu – 10 stopni Celsjusza pod ziemią to temperatura, która po kilkunastu minutach daje się we znaki, zwłaszcza latem, gdy na powierzchni jest upał. Obuwie powinno być wygodne, na płaskiej podeszwie, bo trasa wiedzie po nierównym, miejscami wilgotnym gruncie.

Legendy i ciekawostki z kopalni

Podobno w podziemiach mieszka smok, któremu ktoś włożył srebrną koronę na głowę. Legenda mówi, że może tam być do dziś – warto go poszukać podczas zwiedzania. Inna opowieść dotyczy Skarbnika, dobrego ducha kopalni, który według dawnych wierzeń czuwał nad bezpieczeństwem górników i strzegł podziemnych skarbów – rud i minerałów ukrytych w ziemi.

Na terenie kopalni odbywają się różne wydarzenia – od Barbórki, górniczego święta 4 grudnia, przez Industriadę w czerwcu, aż po nietypowe imprezy jak Tarnogórska Podziemna Sztafeta Pływacka czy festiwal muzyki elektronicznej w industrialnych wnętrzach. W budynku działa też Galeria pod Kopułą, gdzie wystawiane są prace lokalnych artystów.

Praktyczne informacje: ceny, godziny, dojazd

Kopalnia mieści się przy ulicy Szczęść Boże 81 w Tarnowskich Górach. Z Katowic to niecałe 30 kilometrów, z Gliwic około 20. Dojazd samochodem jest prosty – przy kopalni znajduje się parking. Można też dojechać komunikacją miejską lub pociągiem do Tarnowskich Gór, a stamtąd pieszo lub autobusem.

Obiekt jest czynny przez cały rok. Zwiedzanie odbywa się wyłącznie z przewodnikiem w ramach zorganizowanych grup. Warto sprawdzić aktualne godziny otwarcia i ceny biletów na oficjalnej stronie kopalniasrebra.pl, ponieważ mogą się zmieniać w zależności od sezonu. Rezerwacja z wyprzedzeniem jest zalecana, zwłaszcza w weekendy i podczas wakacji.

Na miejscu działa restauracja, sala konferencyjna i sklepy z pamiątkami oraz minerałami. Całą wizytę – wraz ze zwiedzaniem wystawy naziemnej, zejściem do podziemi i obejrzeniem skansenu – warto zaplanować na około 2-3 godziny. Jeśli ktoś chce jeszcze pospacerować po okolicy, w pobliżu znajduje się Rezerwat Przyrody Segiet z 150-letnim lasem bukowym – dobry pomysł na uzupełnienie górniczej wycieczki odrobiną zieleni.